Barina lu nit ñi mëna wax ci energie, waaye li ñuy tekki ci njëkk benn la. Ci anam wu leer, energie mooy bépp jumtukaay buy yóbbu energie bu mëna jox nit ñi bépp xeetu energie bu ñu soxla ci saasi wala ñu soppi ko. Ci gàttal, energie mingi aju ci xéewal yijoxe kuuraŋ; tur la wu ñuy jëfandikoo ngir wax ci mbir yu am energie bu baax, lu ci melni këriñ, petroŋ ak petrol, kuuraŋ ndox, ak kuuraŋ ngelaw.
Energie bu gàtt
★Xaralay dencukaay ak dencukaay kuuraŋ
Energie barina xeetu energie, te mën nañu ko xaaj xeetu energie yu bari, lépp di aju ci anam yu bari yu ñu koy xaajalee. Fi ñu tolli nii, dañu koy gëna xaaj ci anam yu bari, lu ci melni defar energie, màndarga yi mu àndal, xeetu jëfandikoo gi, ndax dafay tilimal environmaa bi, ak màndarga yi mu àndal.
Xayma bu sukkandiko ci anam wi ñuy defaree energie wala ni ñuy am energie:
(Suñu sukkandikoo ci anam wi ñuy defaree wala am energie, mën nañu xaaj energie ci energie bu njëkk ak energie bu ñaareel, ni ñu ko wane ci Tableau 1-1)
(1) Energie bu njëkk, ñu xamee ko ci energie natureel, mooy energie bi ñuy jëlee ci nature bi te kenn duko soppi wala soppi ko. Energie bii dafay laal energie buñ mëna yeesal ak biñ mënul yeesal. Energie buñ mëna yeesal mooy energie bi am kàttan ngir yeesal boppam, te du wàññi bu baax limu energie bi ñuy joxe ci jamonoy jëfandikoo wala soppi. Lu ci gëna bari mooy energie solar, energie ngelaw, energie ndox, energie geothermal, ak energie biomass. Waaye energie buñ mëna yeesal amul màndarga yi mu mëna yeesal boppam, te reserve yi dañuy jeex ndànk-ndànk ndax nit ñi dañu koy wéy di jëfandikoo. Ay misaal ñooy këriñ, petroŋ, gaz naturel ak energie nucleaire.
(2) Energie bu ñaareel bi dafay wax ci porteurs energie ci anam yu bari yu ñuy am ci liggéey ak soppi energie bu njëkk bi. Xeet yooyu dañuy gëna amaale xeetu kuuraŋ yu bari yu melni kuuraŋ, coke, gaz charbon, biogas, vapër, ak alkol, ak itam produit petrolier yu melni essence, kerosene, gasoil, ak petrol bu diis. Rax ci dolli, tàngoor wu baaxul wi ñuy génne ci liggéeyu usine yi, lu ci melni gaz combustion bu am tàngoor wu metti, tàngoor wi macceer yi di yóbbu, gaz yuy tàkk, ak fluid yu am pressure, ñoom itam dañu leen jàppee ni ñaareelu balluwaayi energie.
Classification ci màndarga energie:
Energie mën nañu ko xaaj ñaari: energie bu bawoo ci karburaa - ak energie bu bawoo ci - karburaa - buñu sukkandikoo ci màndargaam.
(1) Energie bu sukkandiko ci essence mooy jumtukaay yiñ mëna jëfandikoo ci lakk ngir defar ci energie. Xeetu kombustible yu bari ñoo bokk ci xeetu kombustible fosil yu melni këriñ, petroŋ ak gaz natureel; biocarburants ci xeetu lekk, biogas, ak mbalitu organik; ak ay kombustible yuñ defaree chimik yu melni metanol ak alkol. Dafa amaale itam ay kombustible nucleaire yu melni uranium, xenon, ak shale yu ñuy jëfandikoo ci reaksioŋ nucleaire yi.
(2) Energie bu amul essence mooy xeetu energie yi mënu ñu nekk balluwaayi lakk bu jub, lu ci melni kuuraŋ ndox, kuuraŋ ngelaw, kuuraŋ vague, kuuraŋ mare, energie jant, ak energie geothermal.
Xeetu jëfandikoo energie:
Energie mën nañu ko xaaj energie buñ miin ak energie bu bees, lépp di aju ci xeetu jëfandikoo gi.
(1) Energie buñ gëna xam, ñu xamee ko ci energie cosaan, dafay wax ci xeeti energie yuñ gëna jëfandikoo te xarala yu bees yi, lu ci melni këriñ, petroŋ, gaz naturel, kuuraŋ ndox, ak energie fision nucleaire. (2) Energie bu bees dafay wax ci xeeti energie yuñ mëna yeesal yu ñuy njëkka saytu ak jëfandikoo wala ñu nekk ci fasu gëstu te ñuy xaar ñu gëna siiwal leen, lu ci melni energie jant, energie ngelaw, energie geothermal, energie géej, energie biomass, ak energie fusion nucleaire.
Xeetu xeetu energie bi ñuy jëfandikoo dafay yàq environmaa bi:
Buñu sukkandikoo ci li ñuy jëfandikoo ci energie, mën nañu ko xaaj energie buy yàq environmaa bi ak energie bu set.
(1) Energie buy tilimal mooy energie biy tilimal environmaa bi ci diir bi ñu koy jëfandikoo, lu ci melni këriñ ak petroŋ. Bu ñu leen di jëfandikoo, dañuy génne lu bari luy yàq environmaa bi, lu ci melni gaz carbonique, oxide de soufre, ak oxide d'azote, te loolu dafay indi effet serre, taw asid, ak ñoom seen, di yàq environmaa bi ba noppi di yàq environmaa bi.
(2) Energie bu sell, ñu xamee ko ci energie bu wert, mooy energie bu dul bàyyi luy yàq wala lu néew luy yàq, ba noppi méngoo ak yenn sàrt yiñ tëral ci wàllu génne luñu koy jëfandikoo, lu ci melni balluwaayi energie yuñ mëna yeesal lu melni kuuraŋ ndox, kuuraŋ ngelaw, ak kuuraŋ jant, ak itam energie nikaleyeer.
Xeetu xeetu energie bi:
Buñu sukkandikoo ci màndarga yi xeetu energie am, mën nañu ko xaaj juróom benn xeetu energie: energie mekanik, energie termik, energie chimik, energie radiasioŋ, energie elektronik, ak energie nikaleyeer.
Pexem xaaj yiñ wax ci kaw, gëstukat yi dañu leen jëfandikoo ci jamono jii. Lu nit ñi di gëna xam energie, ñuy xaaj energie ci yeneen wàll, lépp di aju ci seeni soxla. Waaye, ak anam wumu mëna doon ngir xaaj energie, li gëna am solo mooy ñu gëna xam energie, suko defee ñu gëna mëna jëfandikoo ko ci anam wu gëna xam-xam.