Askanu jamono jii dafa lëkkaloo bu baax ak kuuraŋ. Ngir amenergie électrik, nit ñi dañuy jëfandikoo xeeti energie yu bari, lu ci melni kombustible fosil, kuuraŋ ndox, kuuraŋ ngelaw, kuuraŋ jant, kuuraŋ chimik, ak kuuraŋ nikaleyeer, ñuy soppi kuuraŋ boobu def ko kuuraŋ ngir jëfandikoo ko. Ci aparey yooyu, aparey yi mëna soppi energie biy bawoo ci reacsioŋ chimik yi def ko energie elektrik lañuy woowe balluwaayi kuuraŋ chimik (ñu koy faral di woowe batëri).
Ñu ngi tàmbalee defar balluwaayi kuuraŋ chimik ci 18eelu xarnu. Ci atum 1786, biologue italien bii di Garvani moo njëkka seetlu sidit yi tànki mbott yi di gëna xëcc, ci la tuddee ko bioelectricity. Ginaaw loolu, ci 1800, beneen scientifik italien bu tuddu Volta, dafa sukkandikoo ci gëstu bu Garvani, daal di tëral gis-gis bu bees: dafa gëmoon ni courant biy joge ci diggante weñ yu wuute yi moo waral tànki mbott yi di yëngu. Buñu sukkandikoo ci xalaat boobu, Volta dafa dajale tolluwaayu zinc ak përëm ñu wuutale leen, ba noppi tàqale leen ak der buñ xooj ci ndox mu xorom, moo tax mu sos balluwaay chimik bu njëkk ci àdduna bi, di pilu Voltaic bu siiw bi, ni ñu ko wane ci nataal 1-3. Ci 1836, soskat bu waa Grande Bretagne bi tuddu Daniel moo gëna suqali jëmmu Volta ba noppi defar batëri Daniell bu gëna am njariñ. Ginaaw loolu, xaralay batëri dugg na ci jamonoy yokkute bu gaaw, ak ay batëri yu bees yu melni batëri plomb-batëri asid, batëri zinc-manganese, ak batëri cadmium-nikel ñu ngi feeñ benn ci ginaaw beneen. Bi 20eelu xarnu bi tàmbalee, ak jëm kanam gi am ci xarala yu bees yi, ñu defar nañu ay batëri yu bari yu xarañ, lu ci melni batëri zinc, batëri wen, batëri nikel, batëri hydride metal, batëri lithium metal, batëri lithium-ion, ak batëri lithium-ion. Leegi ñu ngi jëfandikoo gis-gis yu bees yooyu ci wàll yu bari ci askanu jamono jii.
Fi ñu tolli nii barina xeeti batëri ci marse bi, te anam wi ñu leen di xaajalee wuute na. Buñu sukkandikoo ci xeetu electrolyte bi ñuy jëfandikoo, mën nañu leen xaaj ñaari pàcc: ñiy jëfandikoo disolution aqueuse asid ñuy electrolyte ñu ngi leen di woowe batëri asid; ñiy jëfandikoo ndox alkaline ñu ngi leen di woowe batëri alkaline; ñiy jëfandikoo ndox mu amul benn boor ñu ngi leen di woowe batëri yu amul benn boor; ak batëri yiy jëfandikoo disolution electrolyte organik ñu ngi leen di woowe batëri disolution electrolyte organik. Rax ci dolli, amna batëri electrolyte yu dëgër yuñ defaree electrolyte yu dëgër; ak batëri yiy jëfandikoo xorom buy seey ngir nekk electrolyte ñu koy woowe batëri electrolyte xorom buy seey.
Dañuy gëna xaaj batëri yi ci anam wi ñuy doxee ak ni ñuy denc kuuraŋ, ñu koy xaaj ci ñeenti kategori yu mag:
Batëri yu njëkk
(1) Batëri bu njëkk bi, ñu xamee ko ci selil galvanik, mooy xeetu batëri buñu mënatul delloo ci anam wimu njëkkoon ginaaw buñu ko sarsee. Loolu dafay tekki ni benn yoon kese lañu mëna jëfandikoo batëri yooyu. Li waral batëri primaire yi mënu ñu sarse mooy seen reaction chimique yi ci biir mënu ñu dellu ginaaw, wala doonte mën nañu leen delloo ci theorie, am reaction buñ mëna delloo ci anam wu amul benn werante lu jafe la. Batëri zinc manganèse ak batëri dioxyde de manganèse litium ñooy ñaari misaali batëri yiñ gëna xam.
Ñaareelu batëri
(2) Ñaareelu batëri yi, ñu xamee leen ci batëri dencukaay, ñooy batëri yi mëna delloosi seen macceer yi am ci biir ci seen nekkin balaa ñuy decharge, jaaraleko ci sarsewaat ginaaw decharge, suko defee ñu mëna jëfandikoo cyclic. Batëri yooyu dañu leen di jëfandikoo bu baax ci àdduna bi ak ci defar yi ci usine yi. Ñaareelu batëri yiñ gëna xam ñooy batëri plomb{4}}asid, batëri nikel{5}}hydride metal, ak batëri lithium{6}}ion.
Batëri dencukaay
(3) Batëri dencukaay, ñu gën ko xame ci batëri yuñ aktive, ñu ngi leen di màndargaal ci electrolyte ak electrode yi ñuy des ñu tàqaloo ci diiru dencukaay bi, wala electrolyte bi nekk ci stade inactive. Suñu ko soxlaa rek lañuy tàmbali liggéey, ginaaw buñu leen pikiiree electrolyte wala ci yeneen anam. Ndax electrode positif ak negatif yi duñu decharge seen bopp suñu leen denc, batëri yooyu ñoo gëna baax ngir denc leen lu yàgg. Batëri zinc{5}}argent ak batëri magnesium-chlorure de cuivre ñaari xeeti batëri dencukaay yuñ gëna xam lañu.
Selul essence
(4) Selul karburaŋ yi, ñu xamee leen ci batëri yu wéy, dañu am macceer electrode bu dul dox buy nekk platform ngir reaction electrochimique. Materiaal yiñ soxla ngir electrode positif ak negatif dañu leen di denc ci biti, ñuy wéy di joxe batëri bi ci diiru liggéey bi, suko defee ñu wéy di joxe doole. Li gëna bari ci selul karburaŋ yi ñooy selul karburaŋ yu am membrane buy weccoo proton ak selul karburaŋ alkaline.
Buñu ko méngale ak yeneen xeeti energie, balluwaayi kuuraŋ chimik yi siiw nañu lool ci seen xarañteef ci soppi energie, seen yombaay ci liggéey, seen kaaraange gu rëy, seen yombaay ci wàññi, ak seen baax ci environmaa bi. Màndarga yii dañu tax batëri yi mënul ñàkk ci dundu bis bu nekk ak ci liggéey usine yi. Defar batëri yiy denc kuuraŋ mënul tàqaloo ak yokkuteg askan wi ak jéego yu bees ci xarala yu bees yi; ci jamano jooju, yokkuteg xaralay batëri itam dafay yokk gëstu ak yokkute ci wàllu liggéey ak ci wàllu science.
Kon, wàllu batëri yiy denc kuuraŋ mingi wéy di am yokkute yu yaatu ci diir bu yàgg ëlëg.